AQSH-ERON ZIDDIYATIDA IROQ VOSITACHILIGI

Ko‘plab o‘n yillar davomida Iroq va Eron o‘rtasidagi munosabatlar sezilarli o‘zgarishlarga uchradi. 1980-1989-yillardagi Eron-Iroq urushi ko‘rinishidagi ochiq dushmanlikdan to yaqin savdo-iqtisodiy va harbiy-siyosiy munosabatlar o‘rnatilgunga qadar. Shu bilan birga, mamlakat hukumati Eronning asosiy geosiyosiy raqibi Amerika Qo‘shma Shtatlari bilan do‘stona munosabatlarni yuqori darajada saqlab kelmoqda. Iroq neftining katta qismi (asosan xom neft va boshqa neft mahsulotlari) AQSHga yetkazib beriladi va Amerikaning Chevron, Baker Hughes va Halliburton kabi neft kompaniyalari respublikaning asosiy konlarida neft qazib olish bilan shug‘ullanadi.

Shunga qaramay, Iroq hukumati, xususan, Islom Respublikasi bilan do‘stona munosabatlarni saqlab qolish niyatida. Masalan, hozirda ikki davlat o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi yiliga taxminan 12 milliard dollarni tashkil etadi va bu ko‘rsatkich 20 milliard dollargacha oshishi kutilmoqda. Bundan tashqari, Eron tabiiy gaz, qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlari kabi bir qator energiya resurslarini faol yetkazib bermoqda. Harbiy-siyosiy nuqtai nazardan, 2014-yildan 2017-yilgacha Eron, aniqrog‘i IRGC (Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi) Iroqqa katta harbiy yordam ko‘rsatdi: o‘q-dorilar yetkazib berish, harbiy maslahatchilarni yuborish va 2014-yilda Iroqning ikkinchi yirik shahri Mosulni ISHID (ISIS, ko‘p mamlakatlarda taqiqlangan tashkilot) tomonidan egallab olinganidan keyin Iroq muntazam armiyasiga qarshi kurashda Hashd al-Shaabi kabi proksi tashkilotlarini muvofiqlashtirish.

Ayniqsa, mamlakat rahbariyati Yaqin Sharqdagi hozirgi voqealar fonida, AQSH va Isroilning 28-fevralda Eronga qarshi operatsiyasi boshlanganidan beri va 18-iyunda imzolangan o‘zaro anglashuv memorandumi o ‘z kuchini yo‘qotganidan beri, Iroq hukumati mojaroning har ikki tomoniga nisbatan qat’iy betaraflikni egallaganidan beri bunday tamoyillarga ko‘proq rioya qila boshladi. Iyul oyi oxirida Iroq hududidan o‘zboshimchalik bilan shia qurolli tuzilmalari tomonidan Saudiya Arabistoniga uyushtirilgan dron va raketa hujumlari Bag‘dodni mamlakat xavfsizligini kuchaytirish, uzoq chegara hududlarini qo‘riqlash, barcha mahalliy qurolli guruhlarni, jumladan, bevosita respublika hududida joylashgan shia guruhlarini qurolsizlantirish va markaziy hukumatga bo‘ysundirishga undadi. Bag‘dod o‘z hududidan foydalanib, qo‘shni davlatlarga qarshi biron-bir tajovuzning oldini olish va o‘z hududida yangi mojarolar to‘lqiniga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida bunday qarorlarni qabul qildi. Butun mintaqada beqarorlik hukm surayotgani hamda mamlakat kemachiligi va iqtisodiyoti uchun muhim bo‘lgan Hurmuz bo‘g‘ozi yopib qo‘yilgani sababli, Iroq ham mojaro natijasiga qandaydir ta’sir ko‘rsatish uchun aralashishga va uni hal qilishda ishtirok etishga majbur bo‘ldi.

2026-yil may oyida Iroqning amaldagi Bosh vaziri Ali al-Zaydiy hokimiyat tepasiga kelganidan beri hukumat AQSH va Eron rahbariyatiga o‘z mojarosida vositachilik rolini bir necha bor taklif qildi. Misol uchun, bu birinchi marta o‘sha yilning 5-mayida Ali al-Zaydiy Eron Prezidenti Mas’ud Pezeshkiyon bilan telefon orqali suhbatda Iroqning ikki davlat o‘rtasidagi qarama-qarshilikda vositachi bo‘lish qobiliyatini e’lon qildi.

Uning ma’muriyatining niyatini mustahkamlovchi yana bir omil - ularning marosimni o‘tkazishga roziligi, shuningdek, Eron rasmiylari bilan birgalikda 7-8 iyul kunlari shia islomining ikki asosiy ziyoratgohi - Karbalo va An-Najaf bo‘ylab halok bo‘lgan Oliy yetakchi Ali Xomanaiy sharafiga motam tadbirlari doirasida yurishlar o‘tkazishda ishtirok etishidir. Keyinchalik, iyul oyi o‘rtalarida Fors ko‘rfazidagi muzlatilgan mojaroning ikkinchi kuchayishi paytida Ali al-Zaydiy 13-iyul kuni AQSH prezidenti Donald Tramp bilan muzokaralar o‘tkazish uchun Vashingtonga birinchi rasmiy tashrifini amalga oshirdi, u yerda 60 milliard dollarlik bir nechta investitsiya bitimlari imzolandi va mintaqaviy xavfsizlik, jumladan, tinchlik rejasini Bag‘dod orqali Tehronga topshirish muhokama qilindi. Shundan keyin, 24-iyul kuni Zaydiy ma’muriyati ushbu xabarni yetkazish va muhokama qilish uchun Tehronga uchib keldi. Biroq, Tehron bu tinchlik rejasini rad etdi, chunki Hormuz bo‘g‘ozini kim nazorat qilishi va AQSH harbiy bosimini to‘xtatish masalasi hal qilinmagan edi.

Hozircha Bag‘dod tomonidan mojaroni hal qilish uchun qanday keyingi harakatlar amalga oshirilishi noma’lum. Biroq, bizga ma’lumki, Iroq Respublikasi AQSH va Eron o‘rtasidagi keyingi muzokaralarda Qatar, Ummon, Saudiya Arabistoni va Pokiston kabi vositachilik salohiyati asta-sekin so‘nib borayotgan davlatlar bilan bir qatorda vositachi sifatida asosiy ishtirokchilardan biriga aylanish niyatida.

Manbalar: The New York Times, IraqiNews, Amwaj Media, Tasnim News, RIA Novosti, Izvestia